جلد 4- معارف قرآن در شناخت انسان

       بســــــــم الله الرحـــــمن الرحیـــــــــــم      

 

برای مشاهده متن کتاب روی تصویر بالا کلیک کنید!

 

 بخش های اصلی جلد چهارم عبارتند از:

      کتاب هشتم:    آغاز خلقت اولیه انسان

      کتاب نهم:       روح و زندگی

      کتاب دهم:      سیستم ادراکی، احساسی و فکری انسان

      کتاب یازدهم:   نفس و روان و عواطف و عشق

      کتاب دوازدهم:  قلب، عقل، علم و کلام

      کتاب سیزدهم:   تحولات روحی و حرکت اصلاحی انسان

      کتاب چهاردهم:  راز بندگـــی

      کتاب پانزدهم:    دعاها و آرزوهای انسان

 

خلاصه کتاب ها ---   برای آشنائی اولیه با مباحث هر یک از کتاب ها،  خلاصه آنها در انتهای جدول دست راست قرار گرفته است! 

 

خلاصه ای منتخب از جلد چهارم ( کتاب هشتم تا پانزدهم )

 

شروع و پایان جهان

 

مفهوم فاطر و ایجاد وجود از عدم

 

« ا َفِــی اللّــهِ شَکٌّ فاطِـرِ السَّمواتِ وَ الاَرْضِ...؟ »    (10 / ابراهیم)

 

کـلمه «فَطَرَ» در اصـل به معنای پاره کـردن از درازای پارچـه و یا چیـز دیگـر است.

وقتی گفته می‏شود: «فَطَرْتُ الشئِی فَطْرا» معنایش این است که آن را از طرف طول شکافتم و وقتی گفته می‏شود - فلان پارچه اَفْطَرَ فُطُورا - معنایش این است که قـبول شکافتـن و پاره شدن نمود.

در قرآن کریم هر جا که این ماده را به خدای‏تعالی نسبت داده به معنای ایجاد، ولی ایجاد به نوعی عنایت استعمال شده، مثل این‏ که خدای‏ تعالی عالم عدم را شکافته و از شکم آن موجودات را بیرون کشیده است و این موجودات مادامی موجودند که خدای‏تعالــی دو طرف عدم را همچنان باز نگهداشته باشد و اما اگر آن‏ها را رها کند که به هم وصل شوند باز موجودات معدوم می‏شوند. همچنان که در سوره فاطر فرمود: « به درستی خدای‏تعالــی آسمان‏ها و زمیــن را از این‏که نابــود شوند نگه داشتــه و اگــر بخواهند نابــود شوند کیست بعد از خــدا که آن‏ها را نگــه دارد؟» (41 / فاطــر)

 بنابراین، تفسیر کلمه «فَطَر» به «خلق» که عبارت است از جمع‏آوری اجزاء، تفسیر صـحیحی نیســت و اگر در بعضـی عبارات دیـده می‏شود، در حـقیقت اشتبـاه است.(1)

1- المیزان ج: 12، ص: 34.

 

زمان و ماده اولیه خلق آسمان‏ها و زمین

«وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَرْضَ فی سِتَّهِ اَیّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمآءِ!»  (7 / هود)

ظاهرا چیزی را که خدا به نام «سَماوات» به لفظ جمع ذکر کرده و با «اَرْض» مقارن ساخته و توصیف می‏کند که آن را در ظرف شش روز آفریده عبارت از طبقاتی است از یک مخلوق جهانی مشهود که بالای زمین ما قرار گرفته است.

خــدا در توصیــف خلقت آسمان‏ها و زمین یادآور شده که آن‏ها متفرق و متلاشی و بــاز و از هــم دور بودنــد و خدا آن‏هــا را به هم پیوستــه کرده و گرد هــم آورده و فشرده کرده و پس از آن‏که دور بودنــد به صــورت آسمـان درآورده، مـی‏فرمــایــد:

« مگــر ندیدند که آسمان‏ها و زمین از هم باز بودند و ما آن‏ها را به هم پیوستیم و هر چیز زنــده‏ای را از آب قــرار دادیــم، آیا بــاز هم ایمــان نمی‏آورند؟» (30 / انبیاء)

« ثُــمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ - آن‏گاه بر آسمان استیلا یافت در حالی که آسمــان دود بــود. پس بــه آسمــان و زمیــن گفــت: خــواه یــا نــاخــواه بیــاییــد، گفتنــد: خواهان آمدیــم. آن‏گاه در دو روز آن‏ها را هفت آسمان ساخت و در هر آسمان امر خاص آن‏را وحی کرد.» (11 و 12 / فصلت)

این آیه می‏رساند که خلقت آسمان‏ها در دو روز پایان یافت. البته «روز» یک مقدار معین و مشابه زمان است و لازم نیست که «روز» در هر ظرف و موقعی «روز» زمین باشد، که از یک دور حرکت وضعی زمین به دست می‏آید. کما این‏که یک روز در ماه زمین ما تقریبا بیست و نه روز و نصف روز از روزهای زمین است.

پس خدا، آسمان‏های هفتگانه را در دو برهه زمانی آفریده است.

چنان‏کــه در مورد زمیــن می‏فرماید:

« خَلَقَ الاَرْضَ فی یَوْمَیْنِ - خدا زمین را در ظرف دو روز آفرید... و روزی‏هــای زمین را در چهار روز مقدر ساخت.» (9 و 10 / فصلت)

این آیه می‏گوید: زمین در ظرف دو روز آفریده شده، یعنی در دو دوره و طی دو مرحله و روزی های زمین را در چهار روز یعنی فصول چهارگانه اندازه‏ گیری شده است.

پـس آن‏چــه از ایــن آیــات بـه دســت می‏آیــد این اســت کــه:

 

اولاً - خلقــت آسمان‏هــا و زمیــن با این وصف و شکلــی که امــروز دارند از «عدم صرف» نبوده، بلکه وجود آن‏ها مسبوق به یک ماده متشابه متراکم و گرد هم آمده‏ای بوده که خدا اجزای آن را از هم جدا کرده و در دو برهه زمانی به صورت هفت آسمان درآورده است.

ثانیا - این موجودات زنده که می‏بینیم همگی از آب به وجود آمده‏ اند و بنابراین ماده زندگی همان ماده آب است.

با آن‏چه گفتیم معنی آیه مورد بحث واضح می‏شود:

 

« هُوَ الَّذی خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَرْضَ فی سِتَّهِ اَیّامٍ!» - مراد از «خلق» که در این‏جا آمده همان گرد آوردن و جدا کردن اجزای آسمان و زمین از سایر مواد مشـابــه و متراکمی است که با آن مخلـوط بـوده است.

اصل خلقت آسمان‏ها در ظرف دو روز (دوره) بوده و خلقت زمین هم در دو روز (دوره) انجــام گرفته و از شش دوره دو دوره دیگــر برای کارهـای دیگر باقی می‏ماند.

ـ « وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمآءِ! » (7/هود)

ـ « و عرش خدا روزی که آسمان‏ها و زمین را آفرید بر آب بود!»

تعبیر قرار داشتن عرش خدا روی آب کنایه از آن است که ملک خدا در آن روز بر این آب که ماده حیــات است قرار گرفته بود.

مــراد بــه «مــاء» در جملــه فــوق غیر آن آبــی است که ما آن را آب مــی‏نامیــم که جــزو آسمان‏هــا و زمین اســت. چون سلطنــت خدای سبحان قبل از خلقت آسمان‏ها و زمین نیــز مستقر بــود و بــر روی آب مستقــر بــود، پــس معلــوم می‏شود آن آب غیر ایـن آب بــوده است.(1)

1-    المیزان ج: 10، ص: 222

 

ماده اولیه آسمان چه بود؟

 

«ثُمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ...!» (11 / فصلت)

 

- «وَ هِـــــیَ دُخـــانٌ!»

جمله فوق چنین معنا می‏دهد که خدای‏تعالی متوجه آسمان شد تا آن را بیافریند، که چیزی بود که خدا نامش را «دُخانٌ - دود» گذاشت و آن ماده‏ ای بود که خدا به آسمانش درآورد و آن را هفت آسمان کرد، بعد از آن که از هم متمایز نبودند و همه یکی بود به همین جهت در آیه مــورد بحــث آن را مفرد آورد و فرمــود: «ثُمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ!» و نفرمود: «اَلسَّمـواتِ.»  (1)

1-- الـمیـزان ج: 17، ص: 554.

 

وجود حیات در سایر کرات آسمانی

 

« وَ لِلّهِ یَسْجُدُ ما فِی‏ السَّمواتِ وَ ما فِی الاَرْضِ مِنْ دابَّهٍ وَالْمَلائِکَهُ ! »  (49/نحل)

 

«دابَّه» به معنای هر چیزی است که تحرک و انتقال از جایی به جایی داشته باشد.

معنای آیه فوق این است که - « آن‏چه جنبنده در زمین و آسمان هست در برابر خدا خضوع نموده و انقیاد ذاتی که همان حقیقت سجده است دارند، پس حق او - خدای‏تعالی - است که پرستش و سجده شود.»

این آیه دلالت دارد بر این‏که در غیر کره زمین از کرات آسمان نیز جنبندگانی هستند کـه در آن‏جا مـسکن داشـته و زنـدگی می‏کنند.

عمومیت کلمه «دابَّه» انسان و جن هر دو را شامل می‏شود، چون خدا در کلام خود برای جن نیز «دبیب - جنبش» را که برای سایر جنبندگان از انسان و حیوان است اثبات می‏کند. و از این‏که ملائکه را جداگانه اسم می‏برد کاملاً می‏توان فهمید که هر چند ملائکه نیز آمد و شد و حرکت و انتقال از بالا و پایین و به عکس دارند، لکن حرکت آنان از نوع جنبندگان و انتقال مکانی آنان نیست.(1)

1- الـمیزان ج: 12، ص: 385.

 

تمام شدن عمر ماه و خورشید در زمان مقرر

 

« وَ سَخَّرَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ کُلٌّ یَجْری لاَجَلٍ مُسَمًّی...!»(2 / رعد)

 

«کُلٌّ یَجْری لاَجَلٍ مُسَمًّی!» یعنی هر یک از شمس و قمر تا اجلی معین جریان دارند، وقتی آن سرآمد سر رسید، می‏ایستند. ممکن هست، بلکه رجحان هم دارد که بگوییم ضمیر به همه آسمان‏ها و شمس و قمر بر می‏گردد، زیرا حکم جریان و سیر، حـکمی است عـمومی که هـمه این اجسـام محکـوم به آن هستند.

تدبیر امر عالم هم به همین معناست که اجزای آن را به بهترین و محکم‏ترین نظم منظم سازد، به طوری که هر چیزی به سوی غایت مقصود از آن متوجه گشته، سیر کند و همین آخرین کمالی است که مخصوص به اوست و منتهی درجه و اجل مسمایی است که به ســوی آن گسیل شده، هم‏چنیــن روبرهم، آن را با نظمی عام و عالمی منظم سازد، به طوری که سراپای عالم هم متوجه غایت کلی خود که همان رجوع و بازگشت به‏ خداست بشود و در نتیجه بعداز دنیا آخرت هویداگردد.(1)

1- المیزان ج: 11، ص: 394.

 

موضوع رجعت

 

« هَلْ یَنْظُرُونَ اِلاّ اَنْ یَاْتِیَهُمُ اللّهُ فی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِکَهُ وَ قُضِیَ الاَمْرُ وَ اِلَی اللّهِ تُرْجَعُ الاُمُورُ!» (210 / بقره)

« آیا انتظار این را دارند که خدا و ملائکه بر ابرها سوار شده نزد آنان بیایند و تـکلیفشان یـکسره شود؟ و بازگشت امور به خدای‏تعالی است!»

آیه فوق در روایتی از مرحوم صدوق از امام صادق علیه‏السلام به روز رجعت تفسیر شده است. روز رجـعت یکی از مراتب روز قیامت است.

روایاتی که رجعت را اثبات می‏کند هر چند آحاد آن با یکدیگر اختلاف دارند، الاّ اینکه با همه کثرتش متجاوز از پانصد حدیث است در یک جهت اتحاد دارند و آن یک جهت این است که سیر نظام دنیوی متوجه به سوی روزی است که در آن روز آیات خدا به تمام معنای ظهور ظاهر می‏شود، روزی که در آن روز دیگر خدای سبحان نافرمانی نمی‏شود، بلکه به خلوص عبادت می‏شود، عبادتی که مشوب و آمیخته با هـوای نفس نیست، عبادتی که شیطان و اغوایش هیچ سهمی در آن ندارد.

روزی که بعضی از اموات که در خوبی و یا بدی برجسته بودند، یا ولی خدا بودند و یا دشـمن خدا، دوباره به دنیا برمی‏گردند تا میان حق و باطل حکم شود.

این معنا به ما می‏فهماند روز رجعت خود یکی از مراتب روز قیامت است هر چند که از نظر ظهور به روز قیامت نمی‏رسد، چون در روز رجعت باز شر و فساد تا اندازه‏ ای امـکان دارد، به خـلاف روز قـیامت که دیگر اثری از شر و فساد نمی‏ماند.

باز به همین جهت روز ظهور حضرت مهدی علیه ‏السلام هم معلق به روز رجعت شده است چون در آن روز هم حق به تمام معنا ظاهر می‏شود، هر چند که باز ظهور حق در آن روز کمتر از ظهور در روز رجعت است.

 

آنچه از کلام خدای‏تعالی درباره قیامت و اوصاف آن به دست می‏آید، این است که قیامت روزی است که هیچ سببی از اسباب و هیچ کاری و شغلی از خدای سبحان پوشیده نیست، روزی است که تمامی اوهام از بین می‏رود و آیات خدا در کمال ظهور ظاهر می‏شود.

در سراسر آیات قرآنی و روایات هیچ دلیلی به چشم نمی‏خورد که دلالت کند بر اینکه در آن روز عالم جسمانی به کلی از بین می‏رود، بلکه بر عکس ادله‏ ای به چشم می‏خورد که بر خلاف این معنا دلالت دارد، چیزی که هست این معنا استفاده می‏شود که در آن روز بشر یعنی این نسلی که خدای‏تعالی از یک مرد و زن به نام آدم و همسرش پدید آورده قبل از قیامت از روی زمین منقرض می‏شود.

خلاصه میان نشئه دنیا و نشئه قیامت مزاحمت و مناقضتی نیست تا وقتی قیامت بیاید دنیا به کلی از بین برود، همچنان که میان برزخ که هم اکنون اموات در آن عالمند، بـا عـالم دنیا مزاحمتی نیست و دنیا هم مزاحمتی با آن عالم ندارد.(1)

1- الـمیزان ج: 2، ص: 159.

 

در کتاب هشتم شما این مطالب را می خوانید:

 

مقدمه مولف:                                                                                          

کتاب چهارم : شروع و پایان جهان                               

بخش اول: آغاز جهان

فصل اول - چگونه خلقت آغاز شـد؟!                                 11

    مفهـوم فاطــر و ایجـاد وجـود از عدم                                                      

    چگونگی ایجادآسمان‏ها و زمین‏از عدم                                                    

    استعـداد پـذیـرش هـستی در جـهـان                                                         

    جدا شدن زمین و آسمان‏ها از یـکدیگر                                                     

    آسمان یـا زمیـن، کدام جـلوتر خلق شد؟                                        

    زمان و ماده اولیه خلق آسمان‏ها و زمین                                     

    تفصیــل اول خلقــت آسمـان و زمیــن؟                                                      

    ترکیــب و تحـول اجرام سماوی و زمین                                                     

    مفهــوم جنـــود آسمــان‏هــا و زمیــن                                                        

    مفهوم کلید گنجینه‏های آسمــان و زمین                                        

    کیفیــت متحــول آسمـــــان و زمیـــن                                                         

فصل دوم ـ چگونگی آفرینش آسمان‏ها                                             20

    مــــاده اولیـــه آسمـــان چــه بـــود؟                                                         

    مـتمـایــز شــــــدن هفــــت آسمـــان                                                                      

    آسمــــــــــان دنیـــــــــــا                                                                         

    هفـت آسمان چیســت و کجا قــرار دارند؟                                      

    راه‏هــای ارتباط در آسمان‏هــای هفتگانه                                                  

    مـفهـوم طبـاق بودن آسمان‏های هـفتگانه                                      

    هماهنگی در خلقت هفت آسمان                                                  

    چگونگـی حفـظ آسمان‏ها و کـرات سماوی                                     

    حفظ موجودات سماوی از سقوط به زمین                                      

    آسمــان، سقفــــی محفــــوظ                                                                   

    آسمـــــــان و طــرایــــق آن                                                                    

    آسمان، محل نـزول رزق و قـرارگاه بهشت مـوعود                                     

    وجـود جنبندگـان در آسمــان‏هـا                                                   

فصل سوم ـ چگونگــی آفرینـش زمین                                              29

    تکــون زمین، مراحــل و زمان آن؟                                                          

    ایجـاد کــوه‏هـا و تـقـدیــر ارزاق                                                              

    رام‏کردن زمین برای تسهیل حیات                                                

    آمادگـی زمـیـن و عـوامـل حیـات                                                 

    گهواره بودن زمـین و ایجاد راه‏ها                                                           

    زمیـــن و نعمت‏هــای زمینــــی                                                                

    مفهوم نزول موجودات زمینی و مواد کانی                                     

    زمـیـن، محـل زنـدگـی و مـــرگ انسان‏ها                                                   

    مفهــوم زمیــن‏هــای هفتگانـــه                                                               

فصل چهـارم - خـورشیـد و مـاه                                                       36

    مفـهوم جـریان و حرکت خورشید                                                 

    مفهـــــوم منــــــازل مــــــــاه                                                                   

    شناوری کرات و اجـرام در فـضـا                                                

    تـامیـن روشنـایی به وسیله مـاه و خـورشید                                               

    بــروج آسمانی و خورشید و ماه                                                 

    حرکت حساب‏شده ماه و خورشید                                                 

    نظام‏حاکم بر جریان‏ماه‏وخورشید                                                  

    گستــرش سایـه و دلالــت خورشیـــد بـر آن                                    

    توالی شب و روز، حرکت و اجل ماه و خورشید                                          

    محـاسبه زمـان و استفـاده از مـاه و خـورشید                                            

    شمـارش و تقسیــم‏بنــدی تکوینــی زمــــان                                                 

    تاثیر حرکــت زمان در تکویـن انسان و حوادث                                            

فصل پنجم ـ پیدایش‏ شب و روز، نور و ظلمت                                     45

    پیدایش نور و اصالت ظلمت                                                       

    حـرکت متـوالی شـب و روز                                                                    

    نظــام حــاکــم بـر اختــــلاف شــــب و روز                                                  

    نظــام حاکم بر عالم کبیر و ایجاد نور و ظلمت                                             

    ســـاکـــنـان شــب و روز                                                                       

    استمـــــرار در اختـــــلاف شـــــب و روز                                                   

    مـفهوم فـلک و وضـع شب و روز سایر کرات                                              

    مـفـهـوم ایـلاج شـب در روز و روز در شـب                                                           

    نظــام طبیـعـی ایـــلاج شـب و روز                                                

    مفهوم لباس‏ بودن شب و سبات خواب                                                       

    اختلاف شـب و روز و اعـمـال انـسان                                                       

    آسمان‏ها و زمین و شب و روز و آفتاب و ماه و ستارگان در تسخیر انسان       

    مراتب حرکت ماه و خورشید و انسان                                                       

    عظمت‏شب و روز و عظمت‏نفس‏انسان                                                      

فصل ششم - ستارگان و کرات آسمانی                                             56

    آرایـش آسمـان دنیـا بـه وسیلـه کواکب                                                     

    وجود حیات در سایر کرات و موجوداتی از انسان و جن                               

    ستارگـان، چـراغ‏هــا و زینـت آسمان‏ها                                                     

    بـرج‏هـای آسمان و زینــت و حفـاظ آن                                                      

    مفهـوم شهــاب و آسمان‏هــای ملکــوت                                         

    طـــــارق یـــا نــجـــــــم ثـاقـــــب                                                               

    عـظمــت مـــواضـــع ستـــارگـــــان                                                                       

    تـوصیـــف حـــرکــــت سیــــــارات                                                            

بخش دوم - شروع حیات

و عوامل و شرایط آن

فصـل اول ـ عــوامــل تکــــون نبــات و حیـــوان                                  63

    آب، مایــه حیــات محسـوس                                                                   

    نظام جریانات جوی، نـزول بـاران و تکون نبات و حیوان                                

    نــزول آب از سـمـاء و جـریـان آن در رگـه ‏هــای زمـیـن                                            

    مقــدار نــــزول بـــــــاران                                                                      

    تقدیر نزول باران و منافع آن                                                                  

    بـاران به موقع و نشر رحمت                                                                 

فصل دوم - جریانات سماوی                                                 67

    ارســال بـادهـا، گستــرش و حـرکت ابرها و نزول باران                                

    حرکت ابـرها به وسیلـه بـاد و بارش باران و زنده شدن زمین                        

    حرکت ابرها و تشکیل باران و تگرگ و مشیت الهی در نزول آن                     

    بشـارت بـادهــا و حیـــات خـاک                                                                

    نظام حرکت ابرها و نیروی مسلط بر تغییرات جوی                           

    نـظـام تـولـیـد حـرکـت‏هـای جـوی و جـریـان بـاد                                           

    جــریــان انتقـــال آب به زمیــن‏هــــای خشــــک                                            

فصل سوم ـ دریاها و منابع‏ دریایی                                          72

    تدبیــر امــور خشکــی، دریــا، فضـا و تقسیـم امر                                         

    دریـاهــا در تسخیـــر انســــان                                                                

    تسخیــر دریاهــا و نعمت‏هـای دریایی برای انسان                                        

    دریاهـای شور و شیـرین و نـعمـت‏های دریایی                                            

    اختلاف آب شور و شیرین دریاها و یکسانی بهره ‏برداری از آن‏ها                    

    اختلاف آب شور و شیرین و عـدم اختـلاط آن‏ها                                          

    جـریان عوامـل جـوی و جـریـان کشتی در دریا                                           

    نـظـام حـاکـم بـر حـرکــت کشتـی در دریـاهـا                                                           

    وسـایل حـمـل دریـایـی و زمـیـنی                                                              

    حرکت کشتی در دریا و تهدید امواج                                             

فصل چهارم - کوه‏ها و منابع زمینی                                       80

    گسترش زمین و استقرار کوه‏ها، ثقل و جاذبه آن                                        

    تاثیر کوه‏ها در جلـوگیری از اضطراب‏های زمین                                         

    کـوه‏هــا و رودهـا و دلیـل استقـرار و جریــان آن‏هـا                                     

    اثر کوه‏ها، رودها و ستارگان در تداوم و تسهیل حیات                                  

    شـرایط اقـامت انسـان و استفاده از تسهیلات طبیعی                         

فـصل پنجم ـ عـوامل حیـــوانی تسهیــل حیـات                                    85

    حیوانات ـ حیــات اجتماعـی، اراده، شعــور و حشـر آن‏هـا در قیامت                 

    آفرینش چارپایان و تفویض مالکیت و بهره‏ برداری از آن‏ها به انسان               

    منـافــع انـــواع چــارپـایـــان در خـدمــت انســان                                         

    تـدبیــــر خلقــــت چـارپـایــان و منـافـع آن‏هــــا                                                        

    استفاده از چارپایان در خشکـی و ازکشتــی در دریـا                                    

    نگـرشی بـه آفرینــش شتـر، آسمان، کوه‏هــا و زمین                                    

فصل ششم - منابــع تغذیـه و بقای حیـات                                92

    غـذای انـسـان و تـامیــــن آن در طـبیـعـــت                                                

    انــواع میـــوه‏هـــــا و انتفــــاع از آن‏هــــا                                                  

    مـواد غــذایـی انسـان و مجـــوز استفــاده آن                                             

    تهیــــــه شیـــــر در بـــــدن حیــــــــوان                                                                  

    نظام غریزی تهیه عسل به وسیله زنبور عسل                                            

    تولید محصولات متنوع از خاک و طبیعت واحد                                            

    ارتـباط نزول آب با عوامل بقای حیات و تغذیه                                             

    یکسانی عامل رشد و دگرگونی الوان میوه و خاک و سنگ و انسان و حیوان      

    استثناء در طبیعت و تولید آتش از درخت سبز                                            

    سجــده و اظهـــــار نیــاز درخــت و گیــــاه                                                 

    احیـای زمیـن مرده، رشـد نبات و میوه و سایر عوامل و منابع غذایی انسان     

    نظام تجدیــد حیات در گیاهــان                                                    

    رویـش و پـژمـردگــی گـیـــاه                                                                  

    آثــار رحـمـت الــهـی در احـیـاء زمـیـن مـرده                                                         

    مفهــوم رشد انســان از زمیــن و بازگشــت او به خـاک و خــروج نهایی            

                   بخش سوم - پایان جهان                  

 

فصل اول ـ دنیا در آستانه پایان                                             106

    آمادگــی دنیا برای «یوم ‏الفصل»                                                  

    آمـادگی بـرای میقات «یوم‏ الفصل» با نفخ صور                                           

    مفهوم ساعت پایان دنیا - یا تاریخ بدون زمان                                            

    عــــلائــم پــــایــــان دنیـــــــــا                                                                 

    واقـعـه چـگونـه اتـفــاق مـی‏افـتــد؟                                                          

    تـغییــــرات طـبیعــــــی در پـایــان دنیـــا                                                     

    تحـولات در اجـرام و تبـدیـل عوامـل طبیعـی                                    

فـصل دوم - نفـخه صور و آغاز پایان                                               115

    «نفخـه صور» و وضع جهان بعد از آن                                                     

    نفـخ صور و اشراق زمین به نور الهی                                                     

    روز نـفـخ صـور و وضـع مـوجـودات در پـایـان دنـیا                                     

    مفهوم «ترس اعظم» و حال موجودات در زمان نفخ صور                             

    «نفخه صور» و وضع مردم در پایـان دنیا                                     

    روز سـخت و احضـار بـرای حسـابـرسی                                                    

    سـرعت و دهـشت و عـظـمت پـایـان دنیا                                                    

    «طـامـه کبـری» و تـدبـیـر پـایان جـهـان                                                    

فـصل سوم - تمام شدن عمر آسمان‏ها و زمین                                    122

    تـمام شدن عـمر مـاه و خـورشید در زمـان مـقرر                                        

    وضــع آسمـان و ماه و خورشید و زمین و کوه‏ها در پایان دنیا                                   

    وضـع آسمان و زمیــن در پایــان دنیـــا                                                     

    زمـان قـبـض زمـیـن و آسمان‏ها و از کـار افـتـادن اسـبـاب‏هـا                        

    شکافته شدن آسمان، پخش کواکب و وضع دریاها در پایان دنیا                      

    پیچیده ‏شدن آسمان و برگشت‏ آن به ‏شکل قبلی خود                            

    روز ذوب شــدن آسـمـان و فــروپـاشـی کـوه‏هـا                                          

    مـفـهوم تـبدیـل آسمـان‏ها و زمین در پـایان جهان                                        

    زلـزلـه عــظـیـم و درهــم پـیـچـیـدن آسمــان‏ها                                            

    زلزله ‏پایان دنیا و اخبار زمین                                                                 

    زلزلــه و شکاف زمیــن و بــارش سنگ از آسمان                                       

    پراکنـدگی کـوه‏هــا و انسان‏هـــا در پـایــان دنیا                                           

فصـل چهـارم - اجـل جـهان                                                   131

    مفهـوم اجـل مسـمی در خلقت                                                     

    بازگشت ‏نظام‏آفرینش و عالم‏ وجود به‏ خدای سبحان                         

    زمـان ســـرآمـــد خلقــت و غــایـــت آن                                                     

    هلاکت و بطـلان وجـود ابـتـدایـی اشـیاء                                                    

    حق و هدف در آفرینش و انتقال دائمی موجودات به عالم باقی                       

    همزمانی فنای موجودات و پایان عمر دنیا                                     

    ویرانی آسمان و زمیــن و زمان خروج انسان‏هـا از زمین                             

فصـل پنجـم - خلـق جـدیـد                                                     137

    خلـق جدیـد بعد از پایان دنیا                                                                   

    نـظـام الـهـی در چـگـونـگـی ایـجـاد و اعـــــاده مـوجـودات                                         

    ایـجـاد و اعـاده مـخـلـوقـات                                                                   

    ایجاد اولیه دلیل احیای مجدد                                                      

    پدید آمدن زنده از مرده و مرده از زنده                                                   

    نشئـه اول و ایجاد انسان در نشئه‏ آخر                                                       

    بازگشت موجودات بعد از تکامل خلقت                                          

فصل ششم - میراث جهان                                                    143

    تاثیر متقابل و حرکت موجودات به سوی غایت کمال                         

    استنـاد تداوم افاضه هستی به خدا و زمان انقطاع آن                                   

    وراثـت الـهی - تـمامیت نظام آفرینش                                                        

                 برگشـت مالکیت و میراث جهان به خدا