جلد 1 - معارف قرآن در شناخت خدا

بســــــــم الله الرحـــــمن الرحیـــــــــــم

 

   

 برای مشاهده متن کتاب روی تصویر بالا کلیک کنید!

 

         بخش های اصلی جلد اول عبارتند از:

          کتاب اول:               شناخت خدا  -   امر و خلق                       

          کتاب دوم:               تدبیر و تقدیر -   مقدرات                               

          کتاب سوم:              قضا و قدر     -   سنت های الهی   

      

خلاصه کتاب ها ---   برای آشنائی اولیه با مباحث هر یک از کتاب ها،  خلاصه آنها در انتهای جدول دست راست قرار گرفته است! 

 

خلاصه ای منتخب از کتاب اول

 

عمومیّت و خصوصیّت اسماء الهی  و اسم اعظم

 

« وَ لِـلّــهِ الاَسْـمــآءُ الْـحُسْنــی فَـادْعُـوهُ بِـهــا...! »

« و خدا را نام‏های نیکوتر است او را بدانها بخوانید...!» (180/ اعراف)

 

سعه و ضیق و عمومیت و خصوصیتی که در میان اسماء هست به آن ترتیبی است که در میان آثار موجود از آن اسماء در عالم ما هست. این عام و خاص بودن آثار از ناحیه عام و خاص بودن حقایقی است که آثار نامبرده کشف از آن می‏کند و کیفیت نسبت‏هایی را که آن حقایق با یکدیگر دارند نسبت‏های میان مفاهیم کشف می‏کند.  

برای اسماء حسنی عرضی است عریض که از پایین منتهی می‏شود به یک یا چند اسم خاصی که در پایین آن دیگر اسم خاصی نیست و از طرف بالا شروع می‏کند به وسعت و عمومیت و بدین طریق بالای هر اسمی اسم دیگری است از آن وسیع‏ تر و عمومی‏ تر تا آن که منتهی شود به بزرگ‏ترین اسماء خدای‏تعالی که به تنهایی تمامی حقایق اسماء را شامل است و حقایق مختلف همگی در تحت آن قرار دارد و آن اسمی است کـه غـالبا آن را اسـم اعـظـم می‏نـامـیم.

 

اسم هر قدر عمومی‏ تر باشد آثارش در عالم وسیع‏ تر و برکات نازل از ناحیه ‏اش بزرگتر و تمام است، برای این که گفتیم آثار همه از اسماء است، پس عمومیت و خصوصیتی که در اسماء هست بعینه در مقابلش در آثارش وجود دارد بنا بر این اسم اعظم آن اسمی خـواهد بود که تمامی آثـار منتهی به آن شود و هر امری در برابرش خـاضع گردد.(1) 1- المیزان ج 8، ص 463.

 

راه شناخت اسماء حسنی

 

« وَ لِـلّـهِ الاَسْـمـآءُ الْـحُسْـنی فَـادْعُــوهُ بِـهــا...!» (180 / اعراف)

« و برای خداست تمامی اسمایی که بهترین اسماء است پس او را عبادت کنید و با آن‏هـا به سـویش توجـه نمایید...! »

 

احتیاج اولین چیزی است که انسان آن را مشاهده می‏کند و آن را در ذات خود و درهر چیزی که مرتبط به او و قوا و اعمال اوست و همچنین در سراسر جهان برون از خود می‏بینــد و در همیــن اولیــن ادراک حکــم می‏کنــد بــه وجود ذاتی که حوایج او را بـرمـی‏آورد و وجـود هـر چیـزی منتهـی بـه او می‏شود و آن ذات خدای‏ سبحان است.

اعتقاد به ذاتی که امر هر چیزی به او منتهی می‏گردد از لوازم فطرت انسانی است و فردی نیست که فاقد آن باشد.

قدم دومی که در این راه پیش می‏رویم و ابتدایی‏ ترین مطلبی که به آن برمی‏خوریم این است که ما در نهاد خود چنین می‏یابیم که انتهای وجود هر موجودی به این حقیقت است و خلاصه وجود هر چیزی از اوست، پس او مالک تمام موجودات است، چون می‏دانیم اگر دارای آن نباشد نمی‏تواند آن را به غیر خود افاضه کند.

این‏جا نتیجه می‏گیریم که پس خدای‏تعالی هم دارای مُلک و هم صاحب مِلک است، یعنی همه چیز از آنِ اوست و در زیر فرمان اوست و این دارا بودنش علی الاطلاق است، پس او دارا و حکمران همه کمالاتی است که ما در عالم سراغش را داریم، از قبیل حیات، قــدرت، علــم، شنــوایی، بینــایی، رزق، رحمــت، عــزت و امثــال آن و در نتیجــه او حــیّ، قادر، عالم، سمیع و بصیر است، چون اگر نباشد ناقص است و حال آن که نقص در او راه نــدارد و هم‏چنیــن رازق، رحیم، عزیز، محیی، ممیت، مبدی، معید، باعث و امثال آن است و این که می‏گــوییــم: رزق، رحمت، عزت، زنده کردن، میراندن، ابداء و اعاده و برانگیختن کار اوست و اوست سبّوح، قدوس، علیّ، کبیر، متعال و امثال آن، منظــور ما این اســت که هــر صفــت عــدمی و صفت نقصی را از او نفی کنیم. این طــریقـه ســاده‏ ای است که ما در اثبات اسماء و صفات برای خدای‏تعالی می‏ پیماییم.(1)

1- المیزان ج 8، ص 457.

 

مفهـوم قرب و بُعـد و مقـام قـرب الهـی

 

« اُولئِـــــــکَ الْمُقَــرَّبُـــونَ! »

« آن‏ها مقربانند! » (11 / واقعه)

 

مسئله قرب و بعد دو معنای نسبی هستند که اجسام به حسب نسبت مکانی به آن دو متصف می‏شوند. در استعمال آن توسعه داده در زمان و غیر زمان هم استعمال کرده‏اند. باز توسعه بیشتری داده و از اجسام و جسمانیات تجاوز کرده مــعـانـی حـقـایـق را هـم بـا آن دو، تـوصـیف کــرده‏ انـد.

کلمه «قُرب» در مورد خدای‏تعالی به خاطر احاطه ‏ای که به هر چیز دارد استعمال شده و خود خدای‏تعالی فرموده: « وَنَحْنُ اَقْرَبُ اِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَریدِ ـ ما از رگ گردن به او نزدیک‏تریم!» (16 / ق) این معنا یعنی نزدیک‏تر بودن خدای‏تعالی به من از خود من و به هر چیزی از خود آن چیز، عجیب‏ترین معنایی است که از مفهوم قرب تصور می‏شود.

نیز از مواردی که کلمه قرب در امور معنوی استعمال شده در مورد بندگان در مرحله بندگی و عبودیّت است و چون نزدیک شدن بنده به خدای‏تعالی امری است اکتسابی، که از راه عبادت و انجام مراسم عبودیّت به دست می‏آید، تقرب به معنای آن است که کسی بخواهد به چیزی و یا کسی نزدیک شود. بنده خدا با اعمال صالح خود می‏خواهد به خدا نزدیک گردد و این نزدیکی عبارت است از این که در معرض شمول رحمت الهیه واقع شود و در آن معرض شر اسباب و عوامل شقاوت و مـحرومـیت را از او دور کنند.

و نیز این که می‏گوییم: خدای‏تعالی بنده خود را به خود نزدیک می‏کند، معنایش این است که او را در منزلتی نازل می‏کند که از خصایص وقوع در آن منزلت، رسیدن به سعادت‏هایی است که در غیر آن منزلت به آن نمی‏رسد و آن سعادت‏ها عبارت است از اکرام خدا و مغفرت و رحمت او.

(مقرّبون) بلندمرتبه ‏ترین طبقات اهل سعادتند. چنین مرتبه‏ای برای کسی حاصل نمی‏شود مگر از راه عبودیت و رسیدن به حد کمال آن و عبودیت تکمیل نمی‏شود مگر وقتی که عبد تابع محض باشد و اراده و عملش را تابع اراده مولایش کند، هیچ چیزی نخواهد و هیچ عملی نکند مگر بر وفق اراده مولایش و این همان داخل شدن در تحت ولایت خداست، پس چنین کسانی اولیاء اللّه نیز هستند و اولیاءاللّه تـنهـا هـمیـــن طــایـفــه ‏انـد.(1) 1-    المیزان ج 19، ص 206.

 

در کتاب اول شما این مطالب را می خوانید:

 

مقدمه مولف:                                                                                             صفحه: 8

بخش اول : معرفی خدا در قرآن                               

فصـــل اول : اسمـــــاء الهــــــی                                                                    10

    بســـــــم اللّــه                                                                                

    مفهـــــوم کلمــــه و اســـــم «اللّــه»                                                        

    اهمیّت و شمـول صفـات رحمن و رحیم                                     

    نقش اسامی و صفات الهی در معرفی او                                              

    عمومیّت و خصوصیّت اسماء الهی و اسم اعظم                         

    اسـم اعظـم چیست؟                                                             

    رمــز اسمـــاء حسنـی در قـــرآن و در خلقـت                                         

    مفهوم اسماء حسنی                                                            

    تقسیــم‏بنــدی صفــات الهــی                                                   

    تعداد اسمـاء حسنی                                                            

    نفی حد در اسماء و صفات الهی                                                         

    راه شنــاخــت اسمــاء حسنی                                                 

    اختلاف در شناخت اسماء الهی                                                          

    مفهــــــوم مَثَـــــل اعلـــــی                                                                 

     مــالکیــت الهـــــی بــــه اسمـــاء حسنــــی                                                        

     دخـالت انواع اسماء الهی در نزول انواع نعمت‏ها                                 

         معانی و شمول منتخبی از اسماء و صفات الهی                                     

فصل دوم : وجه الهی                                                                                 33

    وجـــــــــه اللّـــه                                                                                               

    مفهــوم وجــه الهی                                                                               

    مفهـوم وجـه و حقـایق افاضه شده از جانب خدا                                           

    ملکــوت و وجـــه اشیــاء در طــــرف خــــدا                                                

    وجه الهی و عالم ذر                                                                                         

    عالم ذر و هنگـامه پیمان انسان در پیشگاه الهی                                         

    روی دیگر آسمان‏ها و زمین و ظهور حقیقت موجودات                                 

    مفهوم بقــای وجــــه الهــی و فنــای جـــن و انــس                                        

    مفهوم رویــت خــدا                                                                   

    مفهوم قرب و بُعد و مقام قرب الهی                                                          

    مفهوم روز و کــار روزانــه الهــی                                                                       

 

فصل سوم : نور الهی                                                                                 44

    مفهوم نور خــدا و چگــونگــی ظهــور و شمــول آن                                     

    نـور عمــومی الهی                                                                               

    مثال و شمول نور عمــومی الهــی                                                

    نور خصوصی الهی                                                                               

    مثال و شمول نور خصوصی الهی                                                 

    نـــور الهــی و اشـــــراق روز قیـــامــت                                                     

 

فصل چهـارم : علـــم الهـــی                                                                         49

    شمول علم‏ الهی و ثبوت‏ اشیاء در کتاب‏ مبین                                     

    کـرسی و مـراتـب علــم الهــی                                                                 

    قلمرو علم الهی                                                                                   

               نفـوذ علم الهی                                                                         

    احــاطـه الهــی                                                                         

 

فصل پنجم : وحدانیّت (توحید)                                                           53

    توحید مختص قرآن و ریشه تمامی معارف و اصول و فروع و اخلاق اسلامی     

    مفهوم ذات واحد                                                                                  

    تعلیمـات قــرآن در تـوحیــد                                                                     

    اله واحد و مفهوم لااله الا اللّه                                                     

    اله جهان، اله انسـان: اله واحد                                                   

    واحـد و قهـــار بــودن خــدا                                                                    

    اله واحد، رب آسمانها و زمین و موجودات و مشارق                                   

 

فصـل ششـم : معبــودیّــت                                                                58

   اعتبار عبودیّت برای خـدای سبحـان                                                           

    معبود در آسمان‏ها و معبود در زمین                                                        

    تـذلّل ذاتـی موجودات در برابر خــدا                                                          

    مفهوم سجده موجودات در برابر خدا                                                        

    مفهــوم سجــده ســایـه‏ ها چیســت؟                                                           

    مفهــــوم سجــــده روییــــدنــی ‏ها                                                              

    عبادت و سجده تکوینی کل موجودات                                                         

               تسبیح موجودات عالم حقیقـی است یا مجــازی؟                                            

               تسبیح ذاتــی و زبـانی مــوجــودات                                                

    استمــرار تسبیـح الهی و تشریع دین                                                         

    تسبیح آسمان‏ها و زمین و حقیقت تسبیح و حمد                                           

    مفهوم حمد الهی                                                                                  

 

فصل هفتم : ربــوبیّــت و خـالقیّـت                                                                  70

    مفهـوم رب ‏العـالمیـن و اختــلاف شـرک و توحید                                           

    ســه رکــن ربــوبیّــت الهـی                                                                     

    چنــد دلیـل بر یگـانگی ربــوبیّــت الهــی                                                     

    ربــوبیّت و خــالقیّـت الهــی                                                                     

    خالقیّت و ربوبیّت الهی برای انسان و عالم                                     

 

فصل هشتم : مـالکیّـت                                                                                 80

                مفهـــــوم مــالکیّــت الهـــی                                                                     

    رابطه ربوبیّت با مالکیّت الهی                                                      

    نوع مالکیّت و تصــرف الهـی                                                                   

      کمـال مالکیّت و تسلـط الهـی                                                      

    مالکیّــت الهــی و خضـوع تکـوینی اشیاء                                                    

    شمـــول مــــالکیّـت الهـــی                                                                      

    رابطه ربوبیّت، مالکیّت و الوهیّت الهی با دفع شرور                         

 

فصل نهـم : ولایــــت                                                                                   88

               مفهــوم ولایــت الهــی و ولایــت رســول و امـام                                            

    انحصــار ولایــت الهـی و قـــدرت اجـــرایــی آن                                           

    ولایت حق الهی و آثار و شمول آن                                                           

 

بخش دوم : امر و خلق

 

فصل اول : امــر و کلمــه ایجــاد                                                                   93

     مفهــوم امــــر الهــی                                                                            

    تفــاوت خلــق و امـر                                                                 

    مقدم بودن امر بر خلق                                                              

    چگونگی امر و مفهـوم کلمه ایجــاد                                                          

    قـــول و امــر و کلمـــه ایجـــــاد                                                               

    تکــوینــی بـــودن امــر الهـــــی                                                                

    واحــــد بـــــودن امــــر الهــــی                                                                

    بی زمـــان بـــــودن امــر الهـــی                                                              

    بی واسطــه بــودن امــــر الهــی                                                              

    مـراحـل اجمـال و تفصیـل امــر و چگـونگی نزول آن                                     

    قضای آسمانی هفتگانه و وحی امر                                                          

    حرکت نزولی امر بیـن آسمـان‏های هفتگـانه و زمیـن                        

    تکثیر و توزیع امر بین ملائکه برحسب وظایف آن‏ها                          

    امر الهی و مسئولیت ملائکه در تدبیر امور عالم                                          

    حــرکت مــلائکه مــامــور اجــرای امر و قضا                                              

    امــر و صــدور یا تــدبیـر آن در شــب قـــدر                                                

 

فصل دوم : شمـول امـر الهـــی                                                                     105

                امــر کلمــه ایجـاد و وجــود مستنــد به خــدا                                               

    امر، ملکــــــوت کـــلّ شـــــی‏ء                                                                 

    امر، جنــــس و حقیقــــت روح                                                                 

    امر الهــــی و قیـــامـت آنــــی                                                                  

    امر الهی بـرای حفـظ و دگرگونی                                                  

    امر الهی و جـریان اسباب ظاهری                                                

    امر و امامت                                                                           

 

فصل سوم : کلمـه و قـول                                                                            110

    تفـاوت کــلام، کلمــه و قــول الهـی                        

    قول تکوینی و قول غیرتکوینی الهی                                                           

    کلمات ایجاد و تمامیّت آن                                                                       

    کلمات غیـر قـابـل تبدیل                                                              

    کلمات لایتنــاهـی وجود                                                              

    تمـامیّـت کلمــه قضـا و وعـده حـق                                                           

 

فصل چهــارم : خلــــق                                                                                115

                مفهوم خلق                                                                 

                رابطـه ایجـاد و موجود                                                  

    آن و تدریج در آفرینش                                                  

    مفهوم تدریـج در خلقت                                      

    عدم سابقه و الگو و تدریج در خلقت و جنبه تدریجی آن                                

 

فصل پنجم : خلــق و تقــدیــر و نــزول                                                 118

                خلــــــق و نــــــزول                                                                               

    فـرود اشیـاء به عالم خلق و تقدیر و شهود                                    

    خلق موجودات و تقدیر حرکت و هدایت آنها                                    

    تســــویــه خلقـــــت                                                                               

    تقـــــدیــر خلقـــــت                                                                                

    نفی ظلم در خلقــت                                                                    

    زیبـــایـی خلقــت                                                                             

 

فصـل ششــم : هستـی و حیـات                                                                      123

    هستی و اقسـام آن                                                       

                زنـــدگی پــــست                                                                       

    زنـــدگی واقعـــی                                                                      

فصل هفتـم : گستــــره خلقــت                                                                       126

              عمومیّت خلقت و گسترش دامنه آن                                    

  انســـــان در شمــــول خلقــــت                                                       

             نظام واحد در خلقت                                                        

  قــدرت واحــد و پیــوستگـی در حقیقـت وجـــود                                  

 

فصل هشتـم : هــدف خلقـت                                                                          129

    اثبات وجود هدف در آفرینش                                          

    حــق و هــدف در آفـرینــش                                                        

    اهداف فرعی و هدف اصلی و بازگشت غایی به خدا             

    حـرکت هر مخلـوق به سوی هدف خاص خلقت خود              

                عــدم تعــارض هــدف مخلــوقی با مخلــوق دیگر                             

    هــدف از خلـف حیـات و مرگ                                                     

    انتقــال دایمــی مــوجــودات بـه مقصــد نهــایی                                

    نقطــه انتهــای وجــود و هـدف از فنای موجودات                             

    معـاد، غــرض از خلقـت و علّت رسـالت                                        

    اهــداف مختلــف آفـرینش و انســــان                                            

    «انسـان بـرتـرین» هـدف آفرینش جهان                                         

    هـدف نهــایـی خلقـت، حقیقــت عبـادت                                           

 

فصل نهم : ماده اولیّه خلقت                                                                         141

    مفهــوم آب در خلقـت اولیّه                                                         

    مــــاده اولیّـــه آسمــــان                                                

    زمـان و ماده اولیّه خلق آسمانها و زمین                                       

    وحــدت مـاده اولیّه آفـرینش جـانداران                                          

 

فصل دهم : قانون خلقت                                                                              144

              نظـام عمـومی جهـان و قانون ثابت در آن                                         

              قانون علیّت و تاثیر و تاثر در اجزای عالم                                        

              ارتبــاط قـانـون علیّـت بـا مشیّت الهــی                                             

               قــانــون علیّـت تـامـه